राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान र घट्दो  स्वास्थ्य सेवा

२०७५ पुष १६, सोमबार १०:५६ मा प्रकाशित

हरिप्रसाद पाण्डेय

स्वास्थ्य क्षे त्रमा दक्ष जनशक्तिद्वारा स्तरीय से वा प्रदान गनेर्  उद्दे श्यले  ने पाल सरकारले  हाल सञ्चालनमा आएका जिल्ला, अञ्चल, उपक्षे त्रीय, क्षे त्रीय तथा के द्रीयस्तरका अस्पतालहरूमा आवश्यकतानुसार विशे षज्ञ से वा उपलव्ध गराउने  प्रयास गरिरहे  तापनि विशे षज्ञ चिकित्सकहरूको  संख्या अझै  न्युन रहे को  छ । स्वास्थ्य, शिक्षा, खाद्य सम्प्रभुता, आवास, रो जगारी, यातायातलगायतका अत्यावश्यक क्षेत्रमा सबै  नागरिकको  हकाधिकार स्थापित गर्ने  आधारभूत कुराहरूको  विकास गरी जनसाधारणको  जीवनस्तर बृद्धि गनेर्  नीति राज्यले  अवलम्बन गर्न ने पालको  संविधानले  निदेर् श गरे को  दे खिन्छ ।

SPONSORED

दाङ जिल्ला सदरमुकाम घो राहीमा २०१६ साल पुस महिनामा महे न्द्र हे ल्थ से न्टरको  नामबाट पहिलो  स् वास् थ्य संस् थाको  जन्म भएको  थियो  । २०२१ सालमा जिल्ला अस् पतालको  रुपमा महे न्द्र अस् पताल दाङलाई पन्ध्र शै øयामा ब्यवस् िथत गरियो  । से वाग्राहीको  इच्छा, आकांक्षा र भावनालाई हृदयङ्गम गरी महे न्द्र अस् पतालको  भौ तिक पूर्वाधार विकास गदैर् जाने  क्रममा २०५९ सालमा स् तरबृद्धि गरी पच्चिस शै øया र २०६४ सालमा पचास शै øयामा पु¥याइयो  । यस अस् पतालको  स् तरो न्नति गदैर्  ने पाल सरकारले  २०६५ साल चै त्र १२ गते  महे न्द्र अस् पताल दाङलाई राप्ती उपक्षे त्रीय अस् पताल दाङ नामाकरण ग¥यो  । २०७१ साल जे ठ ८ गते  ने पाल सरकारको  निर्णयानुसार पचास शै øयाको  राप्ती उपक्षे त्रीय अस् पतालको  स् तरबृद्धि गरी एकसय शै øया बनाइयो  ।

SPONSORED

राप्ती उपक्षे त्रीय अस् पतालको  जग्गा जमिन, भौ तिक संरचनाका पूर्वाधारहरु, उपलव्ध प्राज्ञिक एवं अन्य जनशक्तिले  यस क्षे त्रमा पु¥याएको  यो गदान महत्वपूर्ण दे खिन्छ । हाल सञ्चालन गरे का स् वास् थ्य से वा प्रवाह तथा अन्य कार्यक्रमहरुको  विश्ले षण गर्दा चिकित्सा विज्ञानको  क्षे त्रमा उच्चस् तरीय अध्ययन र अनुसन्धानको  आवश्यकता छ । दक्ष जनशक्ति उत्पादन गनेर्  र यस क्षे त्रका सर्वसाधारण जनतालाई गुणस् तरीय स् वास् थ्य से वा उपलब्ध गराउने  हे तुले  राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान स् थापना गनेर्  कल्पना गरिएको  हो ला । राप्ती उपक्षे त्रीय अस् पताल दाङको  चलानी नम्बर १२२० मिति २०७३/२/१२ को  पत्रबाट राप्ती उपक्षे त्रीय अस् पताल दाङलाई राप्ती स् वास् थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान बनाउने  कनसे प्ट पे पर तयार गर्न यो  पङ्तिकारलाई अनुरो ध भइ आएको  थियो  । उक्त अनुरो धलाई सहर्ष स्वीकार गदैर्  आफूस“ग भएको  ज्ञान, सीप, दक्षता र अनुभवको  पूर्ण सदुपयो ग गदैर्  पृष्टभूमिबाट शुभारम्भ गरे र अस् पतालसग सम्बद्ध विषयवस् तु समावे श गरिएको  पच्चिसपाने  अवधारणापत्र तयार गरी २०७३ जे ठ २३ गते  प्रस्तुत गरे को  स्मरण गराउन चाहन्छु । दाङ जिल्ला स् िथत सबै  राजनीतिक दल, नागरिक समाज, उद्यो ग वाणिज्य संघ, सम्बद्ध निकायको  सकारात्मक यो गदानको  फलस् वरुप गुणस्तरीय स्वास्थ्य से वा सुविधा सरल तथा सहजढंगले  उपलब्ध गराउन, उच्चस् तरीय अध्ययन अनुसन्धानको  व्यवस् था गरी मुलुकलाई आवश्यक पनेर्  दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने  मूलभूत उद्दे श्यले  व्यवस् थापिका संसदबाट पारित भई २०७४ आश्विन २९ गते  प्रमाणीकरण भएको  राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान ऐ न, २०७४ प्रमाणीकरण भएकै  मिति दे खि लागु भएको  छ ।

SPONSORED

ने पाल सरकारको  रणनीतिमा स् वास् थ्य से वा बिके न्द्रीकृत गर्न मानव संशाधन विकास कार्यक्रमलाई सुदृढ गरिने  लक्ष राखिएको  छ । स् वास् थ्य क्षे त्रमा विशे षज्ञ जनशक्तिको  अभावका कारण गुणस् तरीय प्रभावकारी स् वास् थ्य से वा उपलब्ध गराउन नसके को  शाश्वत सत्य हो  । मुलुकलाई आवश्यक पनेर्  विशे षज्ञ जनशक्ति मुलुकभित्रै  उत्पादन गर्न निजी तथा गै रसरकारी संस् थाहरुबाट उपलब्ध गराइएको  चिकित्सा बिज्ञान शिक्षा महंगो  छ । दक्ष जनशक्ति दे शको  स्वास्थ्य से वा विकासको  लागि अपरिहार्य हुन्छ तथापि निजी लगानीमा उत्पादित जनशक्ति शहर के न्द्रित वा विदे श पलायन भइरहे को  अवस्था छ ।

छिमे की जिल्ला तथा अञ्चल अस् पतालबाट रिफर गरिने  बिरामीलाई सरकारी अस् पतालमा नपठाई निजी अस् पतालमा रिफर गर्ने  गरिएको  हु“दा बिरामीहरु महंगो  शुल्क तिर्न बाध्य भएका छन् । त्यस् ता अस् पतालसग समन्वय गरी बिरामीले  महंगो  शुल्क तिर्नु नपनेर्  अवस् था सिर्जना गर्नुु अत्यावश्यक छ । स् वास् थ्य क्षे त्रमा आत्मनिर्भर गराउदै  लै जान, स्तरीय स्वास्थ्य से वा प्रवाह गर्नुपनेर्  हुन्छ । अस् तालमा समयानुकूल शै øया थप गर्ने  र से वाको  समय बृद्धि गरी सर्वसाधारण जनतालाई सर्वसुलभ तथा गुणस्तरीय स् वास् थ्य से वा प्रदान गनेर्  । सुरक्षित मातृत्व, नवजात शिशु स् वास् थ्य, मृगौ ला, क्यान्सर तथा मुटुरो ग आदिसग सम्बन्धित विषयमा ने पालमा पर्याप्त जनशक्ति नभएका विषयहरुमा आवश्यक विशे षज्ञ उत्पादन गनेर्  । ने पाल बाहिर मात्र विशे षज्ञता से वा उपलब्ध हुन्छ भन्ने  मान्यता राख्दै  उच्च पदाधिकारीहरु विदे शमा औ षधो पचारका लागि जाने  गरे को  तितो  अनुभवलाई क्रमशः कम गदैर्  जाने  जस् ता यी विषयहरुमा राप्ती स् वास् थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको  ध्यानाकर्षण हुनु अत्यावश्यक छ ।

राप्ती स् वास् थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान ऐ न, २०७४ को  दफा ४४ को  उपदफा २ मा विकास समितिमा कार्यरत शिक्षक तथा कर्मचारीहरुलाई प्रतिष्ठानको  समान स् तर र तहको  पदमा सारिने छ । यसै गरी उप दफा ४ मा विकास समितिको  नाममा रहे को  चल अचल सम्पत्ति, ले नदे न कारो वार, ऋण, धनलगायत सम्पूर्ण अधिकार तथा दायित्व प्रतिष्ठानमा सरे को  मानिने छ । ऐ नमा यस्तो  स्पष्ट व्यवस्था हुदाह“ुदै  पनि अने कन बहानामा राप्ती उपक्षे त्रीय अस् पतालका विकास समितितर्फका कर्मचारीलाई प्रतिष्ठानमा समायो जन नगरी आन्दो लन गर्न बाध्य बनाइएको  दे खिन्छ । ऐ न कानूनले  गरे को  व्यवस्था अनुरुप विकास समितितर्फ कार्यरत सबै  कर्मचारीहरुलाई स् वतः समायो जन गर्नुको  विकल्प खो ज्नु हुदै न ।

राप्ती उपक्षे त्रीय अस् पतालबाट प्रभावकारी स्वास्थ्य से वा पु¥याउ“दै  आउनुभएका वरिष्ठ विशे षज्ञ डा. सन्दे श पौ डे ल, डा.नित्य खनाल, डा. प्रकाश जो शी, डा. किरण खनाल, डा. जनार्दन पन्थी लगायतका विशे षज्ञ डाक्टरहरु प्रतिष्ठानको  ने तृत्व पक्षको  असक्षमताले  गर्दा समन्वयात्मक भूमिका निर्वाह गर्न नसके र सरुवा भइ जानुभयो  । अझै  पनि हालसम्म कार्यरत विषयगत विशे षज्ञ डा. जीतनारायण यादव, डा. प्रताप पो ख्रे ल, डा. ओ मप्रसाद अर्याललगायतका वरिष्ठ डाक्टरहरु सरुवा भइजाने  तरखरमा लागे को  दे खिन्छ । के  अब वरिष्ठडाक्टरहरुलाई बाहिर पठाएर कनिष्ट डाक्टरहरुबाट मात्र स्वास्थ्य से वा प्रदान गर्न खो जिएको  हो  ? यो  विषय दङाली जनतामाझ अत्यन्तै  गहनढंगले  बहसमा ल्याउनुपनेर्  भएको  छ ।

राप्ती उपक्षे त्रीय अस् पतालबाट जनतालाई निःशुल्क उपलब्ध गराउ“दै  आएका सबै  से वा तथा सुविधाहरु राप्ती स् वास् थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानले  पनि अनिवार्यरुपमा निःशुल्क उपलब्ध गराउनुपनेर्  बाध्यात्मक व्यवस् था ऐ नमा राख्नुपनेर्  हो  कि ? ने पाल सरकारले  तो के  बमो जिम निःशुल्क उपलब्ध गराउ“दै  आएका से वा सुविधाहरु निःशुल्क प्रदान गरी अन्य थप से वा सुविधाहरुको  शुल्क निर्धारण गर्दा सरकारी अस् पतालले  निर्धारण गरे को  से वाशुल्क भन्दा बढी नहुने  गरी राप्ती स् वास् थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानले  पनि निर्धारण गर्नुपनेर्  बाध्यात्मक व्यवस् था ऐ नमा राख्नुपनेर्  दे खिन्छ ।

राप्ती स् वास् थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानले  हाल भइरहे को  से वा शुल्कमा दो ब्बरदे खि चारगुणासम्म शुल्क बृद्धि गनेर्  गृहकार्य गरिरहेको भन्ने  सञ्चार माध्यमबाट सुनियो  । के  यसै का लागि दाङका जनताले  सरकारी अस् पताललाई प्रतिष्ठान बनाउन लागिपरे का हुन् ? जिल्ला बाहिरका आधुनिक सुविधासम्पन्न अस् पतालमा जान नसक्ने  गरिव तथा निमुखा जनताले  राप्ती उपक्षे त्रीय अस् पतालबाट किड्नी तथा आन्द्राको  समे त अपरे शन गराई स् वास् थ्यलाभ गरे को  अस्पताल प्रशासनको  अभिले खमा ताजै  छ । यस अस्पताल प्रतिष्ठानमा रुपान्तरण भएपछि एपे ण्डीसाइट र हर्निया जस्ता सामान्य अपरे शन के श पनि रिफर गरिदै  आएको  छ । दाङ जिल्लाका जिम्मे वार राजनीतिक दलहरु, नागरिक समाज, बुद्धिजीवी वर्ग, सञ्चारकर्मीलगायत आमजनसमुदायबाट प्रतिष्ठानका गतिविधिहरुको  बारे मा अध्ययन अवलो कन गरी स् वास् थ्य से वा प्रभावकारी बनाउने े  जस् तो  महायज्ञ सबै को  सकारात्मक सो चसहितको  सक्रिय सहभागिताबिना सम्भव नहुने  शाश्वत सत्यलाई हृदङ्गम गर्दै  सबै  पक्षधर साझे दार भइ अगाडि बढ्ने  बे ला आयो  भन्दा अत्युक्ति नहो ला ।
(ले खक ने पाल सरकारका पूर्व उपसचिव हुनुहुन्छ ।)